SOS371/SOS371s Hayvanlar ve Toplum 2025-2026 Ders Programı

 

 

*Alke at studio with empty walls,  Jesse Dayan, 2024.

SOS371/SOS371s HAYVANLAR VE  TOPLUM HAFTALIK DERS AKIŞI GÜZ 2025-2026   Doç. Dr. Özlem Güçlü ozlem.guclu@msgsu.edu.tr

 

 

1. 24 Eylül 2025: Giriş Dersi

 

2. 01 Ekim 2024: Hayvanlar, İnsan Merkezcilik ve Sosyolojik Düşünce 
●      David George Haskell (2020). ‘Ağaç Tepeleri’ ve ‘İzlemek’, Saklı Orman Bir Biyoloğun Doğa Güncesi, İstanbul: Ekofil, 300-303; 304-308.
●      Brigid Brophy ([1965]2024). ‘Hayvanların Hakları’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 381-386.
https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/356/203
●      Sezai Ozan Zeybek & Hilal Alkan (2021). ‘Meyve Sineği ile %61’, Salgın Sonrası İçin Ekolojik Manifestolar. İstanbul: MAD, 96-101.
●      Jonathan Balcombe (2020). ‘Önsöz’ ve ‘Acı, Bilinç ve Farkındalık’, Balıkların Bildikleri. İstanbul: Metis, 11-16; 85-100.
 
İnceleme:
●      Burak Özgüner (2019). ‘Belleksizleşirken Hayvanlar’, KaosGL. 
https://kaosgl.org/haber/burak-ozguner-in-anisina-belleksizlesirken-hayvanlar
 
Dinleme:

•  Başak Deniz Özdoğan (2025). ‘Reşat Ekrem Koçu’nun Ablasının Kedileri, Merhamet ve Ölüm’, Karşılaşmalar, Dört Ayaklı Şehir Radyosu.https://open.spotify.com/episode/5ibSMoCTJ1S7gHLPTZ9i2A?si=37de113c51554e48

3. 08 Ekim: Sosyal ve Beşeri Bilimlerin ‘Hayvan Dönemeci’ 
●      Eylül T. Alnıaçık Özyer (2021). ‘Toplumu Yeniden Düşünmek: Hayvanların Sosyolojideki Konumu’, Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi, 7(1): 163-182.
●      Cary Wolfe ([2009] 2021). ‘İnsan, Her Şey Hep İnsan: Beşeri Bilimler ve “Hayvan Çalışmaları”, KÜN Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 1(1): 58-73.
●      Peter Singer (2005). ‘Hayvan Özgürleşmesinin 30.Yılı’, Birikim. https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-195-temmuz-2005/2379/hayvan-ozgurlesmesinin-30-yili/5909
 
İnceleme:
●      Özlem Güçlü (2022). ‘Hayvan Dönemeci: Sorulara ve Bilemeyişlere Davet’, manifold.
https://manifold.press/hayvan-donemeci-sorulara-ve-bilemeyislere-davet
●      Jacques Derrida (2015). ‘Hayvanlara Karşı Suç’, e-skop. 
https://www.e-skop.com/skopbulten/pasajlar-hayvanlara-karsi-suc/2623
●      Giorgio Agamben (2019). ‘Başka Hayvanlarla Konuşmak’, e-skop.
https://www.e-skop.com/skopbulten/pasajlar-baska-hayvanlarla-konusmak/5236
 

4. 15 Ekim 2024: Doğa ve Kültürün Ötesinde İnsan Hayvan İlişkisi
●      Philippe Descola (2013). ‘Süreklilik Figürleri’, Doğa ve Kültürün Ötesinde, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 9-33.
 
İnceleme:
●      Peter Singer (2013). ‘Hayvanlar Acıyı Hisseder mi?’, Hayvan Hakları ve Veganizm, İstanbul: Kült, 89-93.
●      Tom Regan (2005). ‘Hayvan Hakları İçin Temel Argümanlar’, Birikim. https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-195-temmuz-2005/2379/hayvan-haklari-icin-temel-argumanlar/5910
 
5. 22 Ekim 2024: Araştırma Nesnesinden Birlikte-Araştırmaya, Metodu Yeniden Düşünmek I, Konuk: Dr. Eylül T. Alnıaçık Özyer (Türk-Alman Üniversitesi)
·       Eylül T. Alnıaçık Özyer. (2022). ‘Şaki’nin Öğrettikleri: Anlamlar, Sınırlar, Dünyalar’, İstanbul: Tellekt. 
·       Vincent Despet (2024). ‘Kulak Çınlamaları Soruşturması ya da Sessiz Şarkıcılar’, Bir Ahtapotun Otobiyografisi ve Öteki Öngörü Hikayeleri. İstanbul: İmge. 

Dinleme:

• Eylül Alnıaçık (2025). ‘Sosyal Kanzi’, Meşhur Hayvanların İzinde, Dört Ayaklşı Şehir Radyosu, https://open.spotify.com/episode/5Q02pzgsr5xy6c5T4KSDfE?si=7e08842144f14945 

6. 29 Ekim 2025: Resmi Tatil. 

 

7. 05 Kasım 2025: Araştırma Nesnesinden Birlikte-Araştırmaya, Metodu Yeniden Düşünmek II
●      Ezgi Burgan (2017). ‘Çoklu Türler Etnografisi: Yüz Yüze Bir Araştırma İmkânı Üzerine Düşünceler’, Moment Dergi, 4(1): 115-134.
●      Semra Özlem Dişli (2022). ‘Birlikte-Yaşama: Ankara’da Kediler ve İnsanlar Üzerine Çoktürlü Etnografi’, DTCF Dergisi, 62:2, 1657-1690.
●      Kiraz Özdoğan (2024). ‘Sokak Köpeği Sahiplenme Deneyimleri: Özel Olan Politiktir’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 279-305. https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/326/223
 
İnceleme:
●      Deniz Dölek (2024). ‘Hayvan Tarihi: Osmanlı-Türkiye Geçmişine Türlerarası Perspektifle Bakmak’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 241-260. https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/308/219
●      Nihan Bozok (2024). ‘Çoklu Türler Etnografisi için Feminist İzlekler’, Feminist Tahayyül, 5(2), 148-178.
http://www.feministtahayyul.com/wp-content/uploads/2024/09/FT52-8-39.pdf 

8. 12 Kasım 2025: Sanatların ‘Hayvan Dönemeci’
●      Zeynep Özkazanç (2022). ‘Gerilimsiz Durumunda Bedensellik: Feminist. Sanat Pratiğinde İnsan-Hayvan İkiliği Ötesinde Temsil Olanakları’, Teorik Bakış: Dünyayı Paylaşanlar, 15, 283-304.
●      Seda Niğbolu (2025). ‘Sadakat Timsalinden Kentsel Sembollere Sanatta Sokak Köpekleri’, Sanat Dünyamız, 203.
https://argonotlar.com/sadakat-timsalinden-kentsel-sembollere-sanatta-sokak-kopekleri/
 
İnceleme:
·       Ezgi Burgan Kıyak (2024). ‘Düşünceyi Sömürgesizleştirmekten Çizim Antropolojisine: Steven Van Wolputte ile Çoktürlü Hikayeler Anlatmak Üzerine Bir Söyleşi’, Feminist Tahayyül, 5(2), 363-378.
http://www.feministtahayyul.com/wp-content/uploads/2024/08/FT52-232-248.pdf
·       Deniz Diler (2021). ‘Sinemada Hayvanların Temsilleri Üzerine’, yeni-e dergi.
https://yenie.net/sinemada-hayvanlarin-temsilleri-uzerine/
 
Dinleme:

• Bige Örer (2025). ‘Boşluğa Atlayış’, Sanat Havadisleri, Dört Ayaklı Şehir Radyosu. https://open.spotify.com/episode/2YuzpyawYK4XoYuoGy8uAn?si=3c90cca23b824c53
• Bige Örer (2025). ‘Sen Hiçbir Yanlış Yapmadın’, Sanat Havadisleri, Dört Ayaklı Şehir Radyosu. https://open.spotify.com/episode/6lLUrZ20EkwquvLYLFridw?si=76be4ba35c5c42ca

 9. 19 Kasım 2025: Güncel Sanat ve Hayvan Yaşamı (Bienal Gezisi)

• Gary L. Francione ([2000] 2022). ‘Ahlaki Şizofrenimizin Tedavisi: Eşit Gözetilme İlkesi’, Hayvan Haklarına Giriş: Çocuğunuz mu Köpeğiniz mi?, İstanbul: İletişim, 177-206.
• Özlem Güçlü (2021). ‘Bu Filmde Hiçbir Hayvan Zarar Görmemiştir: Son Dönem Türkiye Sinemasında Hayvanlara Kötü Muamele Üzerine Bir Tartışma’, İnsan, Hayvan ve Ötesi: Türkiye’de Hayvan Çalışmaları, K.Özdoğan, M.F.Tatari, A.Bilgin (der.), İstanbul: Kolektif Kitap, 93-116.

İnceleme:
●      Burak Özgüner (2017). ‘Bienalde Hayvan Hakları: Sanatta Her Şey Mübah mı?’, bianet. 
https://m.bianet.org/biamag/sanat/191173-bienalde-hayvan-haklari-sanatta-her-sey-mubah-mi
·       Zeynep Yüncüler (2017). ‘Bienal’de Sömürü Tartışması’, journo.
https://journo.com.tr/bienal-hayvan-somuru-iyi-bir-komsu
 
Dinleme:

•   Zeynep Talay Turner (2025). ‘Mary Midgley’nin Yunusları’, Küçük Aslancığın İzinde, Dört Ayaklı Şehir Radyosu. https://open.spotify.com/episode/3627R0lcUUKQd8G9FigNWw?si=9acd35c71ebb4b14

10. 26 Kasım 2025: Vize Sınavı 

11. 03 Aralık 2025: Endüstriyel Hayvancılık, Hayvan Yemek ve Veganlık 
●      David Degrazia (2006). ‘Et Yeme’, Hayvan Hakları, Ankara: Dost, 105-122.
●      Derek Ryan (2019). ‘Hayvanları Yemek’, Hayvan Kuramı Eleştirel Bir Giriş, İstanbul: İletişim, 205-227.
●      Valery Giroux & Renan Larue (2021). ‘Karnizm: Kırılgan Bir Hegemonya’ ve ‘Veganların Felsefesi’, Veganizm, İstanbul: İletişim, 13-35; 37-57.
 
İnceleme:
●      Jonathan Safran Foer (2012). ‘Öyküler Anlatmak’, Hayvan Yemek, İstanbul: Siren, 7-24.
●      Deniz Diler (2024). ‘Konuşabilselerdi Et Tavukları Bize Ne Derdi?’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 435-443.
https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/342/207
·       Carol J. Adams (2005). ‘Patriarka, Kadınlar ve Vejetaryenlik’, Birikim, 195.
https://birikimdergisi.com/dergiler/birikim/1/sayi-195-temmuz-2005/2379/patriyarka-kadinlar-ve-vejetaryenlik/5914
 
12.  10 Aralık 2025: Kentte Hayvanlarla Birlikte-Yaşam I
●      Mine Yıldırım (2024). ‘Sürgünden İtlafa, “Mahallinde Öldürmeden” Ötenaziye: Hayırsızada Vakasının Ardından İstanbul’da Sokak Köpekleri’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(3), 879-919.
●      Ekrem Işın (2016). ‘Dört Ayaklı Belediye: İstanbul’un Sokak Köpekleri’, Dört Ayaklı Belediye: İstanbul’un Sokak Köpekleri. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 8-21. 
 
İnceleme: 

• Irvin Cemil Schik (2010). ‘İstanbul’da Gerçekleşen Büyük Köpek İtlafı: Bir Mekan Üzerinde Çekişme Vakası’, Toplumsal Tarih, 200, 22-33. 
• Eylül Alnıaçık (2024). ‘Rezil Kedilerin Yaşamı veya Barınakların Doğuşu: Almanya Örneği’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 261-278.

• S. Ozan Zeybek (2020). ‘Sokağa Düşenler, Aileye Katılanlar: Köpek Merkezli Bir Şehir Analizi’, Türkiye’nin Yakın Tarihinde Hayvanlar: Sosyal Bilimleri İnsan Olmayanlara Açmak, İstanbul: Nota Bene, 93-107. https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/323/197

İzleme:
●      Hayırsızada [Chienne d’histoire] (Yön. Serge Avedikian, 2010), https://vimeo.com/952677575
 
Dinleme:

• Mine Yıldırım (2025). ‘Hayırsızada Vakası’, Kentler Hayvanlar Bir Arada Yaşam, Dört Ayaklı Şehir Radyosu. https://open.spotify.com/episode/5gED8HxCHyMSF5kJgHBAUE?si=a9fdd742d78f4d00

13. 17 Aralık 2025: Kentte Hayvanlarla Birlikte-Yaşam II

• Mine Yıldırım (2019). ‘Hayvan Tecritinin Dışı ve Ötesi: İstanbul’da Sürgün, Yıkım ve Şiddet Coğrafyaları’, Beyond İstanbul, 4, 87-99. 
• Özlem Güçlü (2024). ‘Evcilleştirme Siyaseti Karşısında “Başıboşlar”: Köpekler, Kadınlar, LGBTİ+lar’, Kaos Queer+ Çalışmaları, 13, 72-83.

İnceleme:
·       Eylül Alnıaçık, Özlem Güçlü & Mine Yıldırım (2024). ‘Yeni Yasa Karşısında Sokak Köpekleri’, Fayn. 
https://www.fayn.press/yeni-yasa-karsisinda-sokak-kopekleri/
 
14. 24 Aralık 2025: Yoldaş Türler, Merak, İhtimam ve Etik Yükümlülükler 

• Dona Haraway (2009). ‘Siborglardan Yoldaş Türlere: Teknobilimde Akrabalığı Yeniden Şekillendirmek, Başka Yer, İstanbul: Metis, 223-256.
• Mine Yıldırım (2023). ‘Tanıklık, Sorumluluk ve İhtimam Politikası Olarak Afetlerde Hayvan Kurtarma’, Sanat Dünyamız, 195, 22-26. 

İnceleme:
●      Karun Çekem, Dilan Çekiç, Beyza Şık, Hande Şiri, Zeynep Türidi (2024). ‘Kampüslerde Hayvanlarla Birlikte Yaşamak’, Reflektif Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 391-408. https://dergi.bilgi.edu.tr/index.php/reflektif/article/view/357/205
●      Ezgi Burgan (2022). ‘Yakari ile Akraba: Spiritüel İletişimden Çoktürlü Bir Dostluğa’, Teorik Bakış: Dünyayı Paylaşanlar, 15, 263-282.
 
İzleme:
●      ‘Dayanışma seçenek değil, yükümlülük: Donna Haraway’le Yeniden Dünyevileşme Çağı Üzerine Video söyleşi’ (2020). 1+1 express.  https://birartibir.org/dayanisma-secenek-degil-yukumluluk/
 
Dinleme:
·       Türlerin Yaşam Hakkı (2019) ‘5199 no’lu kanunun eksikleri’, Açık Radyo. 
https://apacikradyo.com.tr/turlerin-yasam-hakki/turkiyede-hayvan-haklari-ihlalleri-5199-nolu-hayvanlari-koruma-kanununun

Kuş Gözlemciliği

Kuşlarla Paralel Bir Hayat

    Kuşlar, görünürlükleri ve sesleriyle insan algısına hitap eden türlerden biridir. İnsanlar, kuşları estetik ve akustik özellikleriyle çekici bulduğu için, kuş gözlemciliği diğer hayvanları izleme etkinliklerine göre daha yaygın hale gelmiştir. Diğer hayvan türleri, özellikle balıklar gibi sessiz veya gözlemi zor olan türler, insan ilgisinin dışında kalmaktadır. Bu seçicilikle, insan diğer canlılara yönelik yaklaşımında yalnızca kendi algısına hitap eden türlere öncelik verir. Örneğin, Şekercioğlu’nun çalışmasında, kuş gözlemciliği dünyanın birçok yerinde hızla büyüyen, doğa sevgisine teşvik eden ve daha fazla koruma bilinci yaratabilecek bir hobi alanı olarak anlatılmaktadır. Ancak bu artış kuş gözlemciliğinin bir ekoturizm alanı oluşuyla bağlantılıdır yani bunun böyle oluşu kuş yaşamının değer görmesinden ziyade kuş gözlemciliğinin insanlara ekonomik fayda sağlamasından kaynaklanmaktadır. (Şekercioğlı, 2002).

   Kuş gözlemciliği, onların davranışlarını anlamak için bir yol gibi görünse de, bu yöntem aslında son derece sınırlıdır ve insanmerkezci bir yaklaşıma dayanır. Kuşları bir araştırma nesnesi olarak sabitleştirmek, onların öznelliğini göz ardı eder. Kuşların şarkıları ile insan müziği arasındaki ilişkiyi inceleyen Bernhard Hoffmann’ın çalışması, insanmerkezci bir çerçeveye sıkışmış disiplinler arası mesafeyi sorgulayabilmemiz için önemli bir örnek oluşturur. Hoffmann, kükürt tepeli kakadu kuşlarının ritmik senkronizasyon yeteneklerini gözlemleyerek, müziğin sadece insana özgü bir yetenek olmadığını ortaya koyar. Bu çalışmasında kuşların öznelliklerini kısmen kabul ediyor olsa da, çalışmasını yalnızca insan estetik değerleri ile değerlendirmesiyle insanmerkezcilikten uzaklaşamaz. Ayrıca bu araştırmada halkalama ve kayıt cihazı gibi yöntemler kullanması etik sorunları beraberinde getirir. (Aydın, 2020) 

  Kuşları bireysel olarak tanımak amacıyla, zarar verilmeyeceği iddiasıyla ağlar kullanılarak yakalanmaları, tür, yaş ve cinsiyet gibi bilgilerin kayıt altına alınması ve ardından cihaz takılması, Hoffmann’ın çalışmasında da görülen yaygın etnografik araştırma yöntemlerinden biridir. Ancak bu tür yöntemler, kuşların bedenlerini Judith Butler’ın ifadesiyle, insanın bakışına, dokunuşuna ve hatta şiddetine maruz kalan aktif bir fenomen haline getirir. Bu araştırmalar, bilimsel bilgilere katkı sağlamayı amaçlasa da, aynı zamanda insanın hayvanlar üzerindeki hiyerarşik üstünlüğünü yeniden üretir. Bu nedenle, etnografik çalışmaların, hayvanların öznelliğini ve haklarını merkeze alacak şekilde yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Çoklu türler etnografisi, bu tür uygulamaları yalnızca gözlem ya da bilgi edinme araçları olarak görmekten öte, bu süreçlerin doğurduğu şiddet ve sömürüyü sorgular. Eleştirel bir etnografik yaklaşım, araştırma yöntemlerini ve araştırmacının konumunu yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Ayrıca, insan-merkezci olmayan bir teorik ve metodolojik yaklaşımın olanaklarını keşfeder. Bu yaklaşım ile düşünebilirsek kuş gözlemciliğini de bir türle daha derin, etik bir ilişki kurma fırsatı olarak görebiliriz. 

    Son olarak kendi deneyimimi aktarmak istiyorum: Yaşadığım yurdun terasından harika bir boğaz manzarası görülüyordu. Gün batımında güzel bir-iki poz yakalarım diye bekliyordum. Tam güneşin batacağı sırada martıların sayısı bir anda arttı. Sanki bu manzaradan onlar da benim kadar keyif alıyor gibi ötüşüyorlardı. O an kameramın şarjı bitti ve çekim yapma şansım kalmadı. Onları izlemeye başladım. İzledikçe birbirlerinden çok farklı göründüklerini fark ettim. Bazıları tamamen beyazken, bazılarında grilikler vardı, bazıları ise kahverengi beneklere sahipti. Onları net yakalamayı çok isterdim ama ne kameram ne de gözlerim onların hızına yetişebildi. Manzarayla birlikte coşuyorlardı sanki. Ancak, karşımdaki çatıya konduklarında onlarla gözgöze gelebiliyordum. Bu an, bana daha önce New York’ta yaşadığım bir deneyimi hatırlattı. Arkadaşımı Özgürlük Anıtı ile birlikte çekmeye çalışırken bir martı kadraja girip adeta poz vermişti. Yurdumun terasında martıları saatlerce bekleyip çekememişken, New York’taki bu martının gelip poz vermesi beni adeta bozguna uğratmıştı. Kendimi orman biyoloğunun ak sırtlı ağaçkakan ile hizalandığı anda hayal ettim. Haskell’in dediği gibi, bu hizalanma insanınkine paralel, başka bir dünyanın varlığını hissettiren bir karşılaşmaydı (Haskell, 2020).

    Bu karşılaşmaların her bir martıya ne hissettirdiğini merak ettim. Gerçekten benim onları görebildiğim gibi onlar da beni görebilmişler miydi? Elimdeki kameranın varlığından etkilenmişler miydi? Bu soruları sorabilmek ve hatta cevaplarını asla öğrenemeyecek olmak biyologun gördüğü şeyi görmemi sağladı: Kendiminkine paralel, başka bir dünyanın varlığını. İstanbul’da New York’ta bile karşılaştığım kuşlarla ne kadarda paralel hayatlara sahipmişim aslında. Bu deneyim, martının yalnızca çektiğim fotoğraftaki bir nesne olmadığını, çok daha derin bir varlık olduğunu anlamama yol açtı. Hayvan-insan ilişkisinde değişimin ve birlikte-oluşun mümkünatının güzel bir örneği hem de kendi hayatımdan, son derece gündelik bir yerden.

KAYNAKÇA

Şekercioğlu, Ç. H. (2002). Kuş gözlemciliğinin insanlar ve kuşlar için önemi. Environmental Conservation, 29 (282-289). (Çev. Ö. Cırık ve Ç. H. Şekercioğlu). Stanford Üniversitesi, Biyoloji Bilimleri Bölümü, Koruma Biyolojisi Merkezi. 

Aydın, M. (2020). Luscinia megarhynchos (bülbül) şarkılarının etnografik ornitomüzikoloji incelemesi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Müzikoloji Anabilim Dalı, İstanbul.

David George Haskell (2020). ‘Ağaç Tepeleri’ ve ‘İzlemek’, Saklı Orman Bir Biyoloğun Doğa Güncesi, İstanbul: Ekofil, 300-303; 304-308.